Emre
New member
Bu noktada hikâyenin başındaki soruya geri dönmek gerekiyor.
Ramazan dışında tutulan oruç nedir?
Belki daha doğru soru şudur:
“İnsan neden Ramazan dışında oruç tutar?”
Çünkü oruç kelimesinin kendisi bile yalnızca açlıkla açıklanamıyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi, “savm” ve “sıyâm” kelimelerinin temel anlamının uzak durmak ve kendini tutmak olduğunu belirtiyor. Terim olarak ise oruç, belirli bir süre boyunca yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmayı ifade ediyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu açıdan bakıldığında oruç, insanın arzularıyla arasına bilinçli bir mesafe koymasıdır.
Belki de bu yüzden farklı toplumlarda oruç benzeri uygulamalara rastlanması şaşırtıcı değildir.
Tarih boyunca çeşitli din ve kültürlerde oruç; tövbe, yas, dua, arınma, hazırlık veya manevî disiplin gibi farklı amaçlarla uygulanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi
İslam'daki oruç ise kendine özgü kuralları, vakitleri ve niyet şartları olan ibadet sisteminin parçasıdır.
Dolayısıyla “Her dinî gelenekte oruç var, o hâlde hepsi aynıdır” demek de doğru olmaz.
Benzerlik başka şeydir, aynı olmak başka.
7. Bölüm: Şevval'in Altı Günü ve Ramazan Sonrası Boşluk
Ramazan bittikten sonra bazı insanlar için ilginç bir boşluk oluşur.
Bir ay boyunca sahura kalkılır.
İftar sofraları kurulur.
Akşamlar değişir.
Aileler daha sık bir araya gelir.
Sonra bayram gelir.
Ve birden günlük hayat geri döner.
İşte Şevval ayında tutulan altı günlük nafile oruç, bazı insanlar için bu manevî ritmin tamamen kopmamasını sağlayan bir devamlılık gibi görülebilir.
Şevval'in altı günüyle ilgili rivayetler ve fıkhî değerlendirmeler İslam kaynaklarında yer alır; TDV İslâm Ansiklopedisi de bu orucu tavsiye edilen nafile oruçlar arasında zikreder. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Fakat burada da güzel bir ayrıntı var.
İbadet bir yarış değildir.
“Kim daha çok oruç tuttu?” sorusu, orucun ruhunu anlamaktan bizi uzaklaştırabilir.
Bir insan altı gün tutabilir.
Başka biri pazartesi-perşembe oruçlarını tercih edebilir.
Bir başkası ise yalnızca belirli zamanlarda nafile oruç tutabilir.
Asıl mesele, gönüllü ibadetin insanın hayatını iyileştirmesi ve sorumluluklarını zedelememesidir.
Nitekim fıkıh kaynaklarında nafile orucun kişinin ailevi, toplumsal veya kişisel sorumluluklarını aksatması hâlinde hoş karşılanmayabileceği belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu ayrıntıyı özellikle önemli buluyorum.
Çünkü bazen ibadeti artırmayı, insanın diğer sorumluluklarını azaltması pahasına gerçekleştirmek gibi yanlış bir anlayış ortaya çıkabiliyor.
Oysa ibadet ile hayat birbirinden kopuk değil.
8. Bölüm: Bir Kadının Sessiz Uyarısı
Hikâyenin sonunda Zeynep'in söylediği bir cümle aklımda kaldı.
“İnsan oruç tuttuğunda sadece kendisini düşünmemeli.”
Murat hemen:
“Nasıl yani?”
“Mesela evde bütün işleri başkasına bırakıp sonra ‘Ben ibadet ediyorum’ demek doğru bir denge mi? Ya da çocukların ihtiyaçlarını görmezden gelmek? Ya da eşinin, ailesinin veya iş arkadaşlarının hakkını sürekli ikinci plana atmak?”
Murat bu kez cevap vermedi.
Çünkü mesele artık orucun teknik hükümlerinden çıkıp hayatın kendisine dokunmuştu.
Belki de Zeynep'in empatik yaklaşımı burada önemliydi. İnsanların ihtiyaçlarını, duygularını ve ilişkilerini hesaba katıyordu.
Murat'ın stratejik yaklaşımı ise başka bir açıdan gerekliydi:
“Öyleyse günlük hayatı bozmadan uygulanabilecek bir düzen kurmak lazım.”
İkisi birlikte düşününce daha dengeli bir sonuç çıkıyordu.
İbadetin planı olabilir; fakat insanın kendisi plana indirgenemez.
9. Bölüm: Peki Hangi Günlerde Oruç Tutulabilir?
Ramazan dışında nafile oruç düşünülüyorsa kaynaklarda özellikle şu zamanlar öne çıkıyor:
- Pazartesi ve perşembe günleri,
- Kamerî ayların 13, 14 ve 15. günleri,
- Şevval ayında altı gün,
- Muharrem ayında özellikle belirli günler,
- Zilhicce'nin ilk günleri ve Arefe günü,
- Şaban ayında tutulabilecek nafile oruçlar,
- Bunların dışında oruç tutulması dinen yasak veya mekruh olmayan günlerde kişinin gönüllü olarak tuttuğu mutlak nafile oruçlar.
Bu konuda mezhepler arasında bazı ayrıntı farklılıkları bulunduğunu da özellikle belirtmek gerekir. Örneğin Muharrem'in belirli günleri, Şevval orucu, niyet zamanı ve bazı özel günlerde oruç tutmanın hükmü konusunda mezheplerin değerlendirmeleri aynı ayrıntıda değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Ayrıca her gün oruç tutulabilecek bir gün değildir.
Ramazan Bayramı'nın ilk günü ve Kurban Bayramı'nın dört günü oruç tutulması dinen yasaklanan günler arasında sayılır. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu yüzden “Ramazan dışındaki herhangi bir gün oruç tutabilirim” şeklindeki genel yaklaşım da doğru değildir.
10. Bölüm: Niyet Meselesi — Hikâyenin En Sessiz Noktası
O gece eve dönerken aklımda tek bir şey vardı:
Niyet.
Dışarıdan bakıldığında iki kişi aynı şekilde oruç tutabilir.
İkisi de sahura kalkar.
İkisi de gün boyunca yemek yemez.
İkisi de akşam iftar eder.
Ama birinin tuttuğu oruç kaza, diğerinin nafile olabilir.
Çünkü ibadetin anlamında niyet önemli bir yere sahiptir.
Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu'nun açıklamasına göre niyet orucun şartlarından biridir. Nafile oruçlarda niyet konusunda mezheplere göre ayrıntılar bulunmakla birlikte, Hanefî uygulamasında belirli şartlarla gün içinde niyet edilebilmesi mümkündür; kaza, kefaret ve bazı adak oruçlarında ise niyet zamanı bakımından daha farklı hükümler söz konusudur. High Board of Religious Affairs+1
Burada yine aynı sonuca ulaşıyoruz:
Oruç sadece bedenin yaptığı bir eylem değildir.
Niyet, o eyleme anlam kazandırır.
Son Bölüm: Belki Asıl Oruç, Ramazan'ın Dışında Başlıyordur
Ertesi hafta yine bir akşam aynı masada oturduk.
Murat pazartesi günü oruç tutacağını söyledi.
Zeynep ise o hafta tutamayacağını, başka bir hafta değerlendireceğini belirtti.
Kimse kimseyi yargılamadı.
Çünkü artık konu “kim daha iyi ibadet ediyor?” meselesi olmaktan çıkmıştı.
Herkes kendi şartlarını ve niyetini düşünüyordu.
Ben de o akşam ilk kez Ramazan dışında tutulan oruçlara başka bir gözle baktım.
Nafile oruç, insanın zorunlu olmadığı hâlde Allah rızası için yaptığı gönüllü bir ibadet olabilir.
Kaza orucu, geçmişte yerine getirilemeyen bir yükümlülüğün telafisidir.
Adak orucu, insanın kendi sözüyle üstlendiği bir sorumluluktur.
Kefaret orucu ise belirli ihlallerin sonuçlarıyla bağlantılı özel bir ibadet türüdür.
Dolayısıyla “Ramazan dışında tutulan oruç nedir?” sorusunun tek kelimelik cevabı yoktur.
Çoğu kişinin kastettiği şey nafile oruçtur, fakat Ramazan dışındaki bütün oruçlar nafile değildir.
Belki de bu konu hakkında düşünürken kendimize şu soruyu sormak daha anlamlı:
Bir ibadeti yalnızca ne zaman yaptığımız mı belirler, yoksa neden yaptığımız da onun anlamını değiştirir mi?
Babaannemin eski takvimindeki küçük işaretleri şimdi daha iyi anlıyorum.
O işaretler sadece “bugün oruç” demiyordu.
Her biri, bir insanın kendisiyle yaptığı küçük bir anlaşmayı temsil ediyordu.
Bazen pazartesi sabahı başlayan bir sessizlikti.
Bazen Muharrem ayında geçmişi hatırlamaktı.
Bazen Ramazan'dan kalan bir borcu yerine getirmekti.
Bazen verilen bir sözün arkasında durmaktı.
Ve bazen de insanın, günün yoğunluğu içinde kendisine şu soruyu sormasıydı:
“Ben bugün neden duruyorum?”
Belki orucun en güçlü tarafı da burada.
İnsan yemek yememeyi başarabilir.
Ama asıl mesele, nefsine hâkim olurken çevresindeki insanlara karşı sabrını, merhametini ve sorumluluğunu da koruyabilmek.
Çünkü oruç yalnızca sofradan uzaklaşmak değil; insanın kendisine, ailesine ve çevresine nasıl davrandığını da yeniden düşünmesine vesile olabilecek bir ibadet.
Ve belki Ramazan dışında tutulan bir orucun bize bıraktığı en güzel soru da şu:
Ramazan bittiğinde oruç hayatımızdan mı çıkıyor, yoksa Ramazan'ın bize öğrettiği kendini tutma, paylaşma, sabretme ve fark etme hâli günlük hayatımızda devam ediyor mu?
Kaynak olarak başvurulan temel çalışmalar: TDV İslâm Ansiklopedisi – Oruç, TDV İslâm Ansiklopedisi – Nâfile ve Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu – Oruca ne zaman ve nasıl niyet edilir?.
Ramazan dışında tutulan oruç nedir?
Belki daha doğru soru şudur:
“İnsan neden Ramazan dışında oruç tutar?”
Çünkü oruç kelimesinin kendisi bile yalnızca açlıkla açıklanamıyor.
TDV İslâm Ansiklopedisi, “savm” ve “sıyâm” kelimelerinin temel anlamının uzak durmak ve kendini tutmak olduğunu belirtiyor. Terim olarak ise oruç, belirli bir süre boyunca yeme, içme ve cinsel ilişkiden uzak durmayı ifade ediyor. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu açıdan bakıldığında oruç, insanın arzularıyla arasına bilinçli bir mesafe koymasıdır.
Belki de bu yüzden farklı toplumlarda oruç benzeri uygulamalara rastlanması şaşırtıcı değildir.
Tarih boyunca çeşitli din ve kültürlerde oruç; tövbe, yas, dua, arınma, hazırlık veya manevî disiplin gibi farklı amaçlarla uygulanmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi
İslam'daki oruç ise kendine özgü kuralları, vakitleri ve niyet şartları olan ibadet sisteminin parçasıdır.
Dolayısıyla “Her dinî gelenekte oruç var, o hâlde hepsi aynıdır” demek de doğru olmaz.
Benzerlik başka şeydir, aynı olmak başka.
7. Bölüm: Şevval'in Altı Günü ve Ramazan Sonrası Boşluk
Ramazan bittikten sonra bazı insanlar için ilginç bir boşluk oluşur.
Bir ay boyunca sahura kalkılır.
İftar sofraları kurulur.
Akşamlar değişir.
Aileler daha sık bir araya gelir.
Sonra bayram gelir.
Ve birden günlük hayat geri döner.
İşte Şevval ayında tutulan altı günlük nafile oruç, bazı insanlar için bu manevî ritmin tamamen kopmamasını sağlayan bir devamlılık gibi görülebilir.
Şevval'in altı günüyle ilgili rivayetler ve fıkhî değerlendirmeler İslam kaynaklarında yer alır; TDV İslâm Ansiklopedisi de bu orucu tavsiye edilen nafile oruçlar arasında zikreder. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Fakat burada da güzel bir ayrıntı var.
İbadet bir yarış değildir.
“Kim daha çok oruç tuttu?” sorusu, orucun ruhunu anlamaktan bizi uzaklaştırabilir.
Bir insan altı gün tutabilir.
Başka biri pazartesi-perşembe oruçlarını tercih edebilir.
Bir başkası ise yalnızca belirli zamanlarda nafile oruç tutabilir.
Asıl mesele, gönüllü ibadetin insanın hayatını iyileştirmesi ve sorumluluklarını zedelememesidir.
Nitekim fıkıh kaynaklarında nafile orucun kişinin ailevi, toplumsal veya kişisel sorumluluklarını aksatması hâlinde hoş karşılanmayabileceği belirtilir. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu ayrıntıyı özellikle önemli buluyorum.
Çünkü bazen ibadeti artırmayı, insanın diğer sorumluluklarını azaltması pahasına gerçekleştirmek gibi yanlış bir anlayış ortaya çıkabiliyor.
Oysa ibadet ile hayat birbirinden kopuk değil.
8. Bölüm: Bir Kadının Sessiz Uyarısı
Hikâyenin sonunda Zeynep'in söylediği bir cümle aklımda kaldı.
“İnsan oruç tuttuğunda sadece kendisini düşünmemeli.”
Murat hemen:
“Nasıl yani?”
“Mesela evde bütün işleri başkasına bırakıp sonra ‘Ben ibadet ediyorum’ demek doğru bir denge mi? Ya da çocukların ihtiyaçlarını görmezden gelmek? Ya da eşinin, ailesinin veya iş arkadaşlarının hakkını sürekli ikinci plana atmak?”
Murat bu kez cevap vermedi.
Çünkü mesele artık orucun teknik hükümlerinden çıkıp hayatın kendisine dokunmuştu.
Belki de Zeynep'in empatik yaklaşımı burada önemliydi. İnsanların ihtiyaçlarını, duygularını ve ilişkilerini hesaba katıyordu.
Murat'ın stratejik yaklaşımı ise başka bir açıdan gerekliydi:
“Öyleyse günlük hayatı bozmadan uygulanabilecek bir düzen kurmak lazım.”
İkisi birlikte düşününce daha dengeli bir sonuç çıkıyordu.
İbadetin planı olabilir; fakat insanın kendisi plana indirgenemez.
9. Bölüm: Peki Hangi Günlerde Oruç Tutulabilir?
Ramazan dışında nafile oruç düşünülüyorsa kaynaklarda özellikle şu zamanlar öne çıkıyor:
- Pazartesi ve perşembe günleri,
- Kamerî ayların 13, 14 ve 15. günleri,
- Şevval ayında altı gün,
- Muharrem ayında özellikle belirli günler,
- Zilhicce'nin ilk günleri ve Arefe günü,
- Şaban ayında tutulabilecek nafile oruçlar,
- Bunların dışında oruç tutulması dinen yasak veya mekruh olmayan günlerde kişinin gönüllü olarak tuttuğu mutlak nafile oruçlar.
Bu konuda mezhepler arasında bazı ayrıntı farklılıkları bulunduğunu da özellikle belirtmek gerekir. Örneğin Muharrem'in belirli günleri, Şevval orucu, niyet zamanı ve bazı özel günlerde oruç tutmanın hükmü konusunda mezheplerin değerlendirmeleri aynı ayrıntıda değildir. TDV İslâm Ansiklopedisi+1
Ayrıca her gün oruç tutulabilecek bir gün değildir.
Ramazan Bayramı'nın ilk günü ve Kurban Bayramı'nın dört günü oruç tutulması dinen yasaklanan günler arasında sayılır. TDV İslâm Ansiklopedisi
Bu yüzden “Ramazan dışındaki herhangi bir gün oruç tutabilirim” şeklindeki genel yaklaşım da doğru değildir.
10. Bölüm: Niyet Meselesi — Hikâyenin En Sessiz Noktası
O gece eve dönerken aklımda tek bir şey vardı:
Niyet.
Dışarıdan bakıldığında iki kişi aynı şekilde oruç tutabilir.
İkisi de sahura kalkar.
İkisi de gün boyunca yemek yemez.
İkisi de akşam iftar eder.
Ama birinin tuttuğu oruç kaza, diğerinin nafile olabilir.
Çünkü ibadetin anlamında niyet önemli bir yere sahiptir.
Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu'nun açıklamasına göre niyet orucun şartlarından biridir. Nafile oruçlarda niyet konusunda mezheplere göre ayrıntılar bulunmakla birlikte, Hanefî uygulamasında belirli şartlarla gün içinde niyet edilebilmesi mümkündür; kaza, kefaret ve bazı adak oruçlarında ise niyet zamanı bakımından daha farklı hükümler söz konusudur. High Board of Religious Affairs+1
Burada yine aynı sonuca ulaşıyoruz:
Oruç sadece bedenin yaptığı bir eylem değildir.
Niyet, o eyleme anlam kazandırır.
Son Bölüm: Belki Asıl Oruç, Ramazan'ın Dışında Başlıyordur
Ertesi hafta yine bir akşam aynı masada oturduk.
Murat pazartesi günü oruç tutacağını söyledi.
Zeynep ise o hafta tutamayacağını, başka bir hafta değerlendireceğini belirtti.
Kimse kimseyi yargılamadı.
Çünkü artık konu “kim daha iyi ibadet ediyor?” meselesi olmaktan çıkmıştı.
Herkes kendi şartlarını ve niyetini düşünüyordu.
Ben de o akşam ilk kez Ramazan dışında tutulan oruçlara başka bir gözle baktım.
Nafile oruç, insanın zorunlu olmadığı hâlde Allah rızası için yaptığı gönüllü bir ibadet olabilir.
Kaza orucu, geçmişte yerine getirilemeyen bir yükümlülüğün telafisidir.
Adak orucu, insanın kendi sözüyle üstlendiği bir sorumluluktur.
Kefaret orucu ise belirli ihlallerin sonuçlarıyla bağlantılı özel bir ibadet türüdür.
Dolayısıyla “Ramazan dışında tutulan oruç nedir?” sorusunun tek kelimelik cevabı yoktur.
Çoğu kişinin kastettiği şey nafile oruçtur, fakat Ramazan dışındaki bütün oruçlar nafile değildir.
Belki de bu konu hakkında düşünürken kendimize şu soruyu sormak daha anlamlı:
Bir ibadeti yalnızca ne zaman yaptığımız mı belirler, yoksa neden yaptığımız da onun anlamını değiştirir mi?
Babaannemin eski takvimindeki küçük işaretleri şimdi daha iyi anlıyorum.
O işaretler sadece “bugün oruç” demiyordu.
Her biri, bir insanın kendisiyle yaptığı küçük bir anlaşmayı temsil ediyordu.
Bazen pazartesi sabahı başlayan bir sessizlikti.
Bazen Muharrem ayında geçmişi hatırlamaktı.
Bazen Ramazan'dan kalan bir borcu yerine getirmekti.
Bazen verilen bir sözün arkasında durmaktı.
Ve bazen de insanın, günün yoğunluğu içinde kendisine şu soruyu sormasıydı:
“Ben bugün neden duruyorum?”
Belki orucun en güçlü tarafı da burada.
İnsan yemek yememeyi başarabilir.
Ama asıl mesele, nefsine hâkim olurken çevresindeki insanlara karşı sabrını, merhametini ve sorumluluğunu da koruyabilmek.
Çünkü oruç yalnızca sofradan uzaklaşmak değil; insanın kendisine, ailesine ve çevresine nasıl davrandığını da yeniden düşünmesine vesile olabilecek bir ibadet.
Ve belki Ramazan dışında tutulan bir orucun bize bıraktığı en güzel soru da şu:
Ramazan bittiğinde oruç hayatımızdan mı çıkıyor, yoksa Ramazan'ın bize öğrettiği kendini tutma, paylaşma, sabretme ve fark etme hâli günlük hayatımızda devam ediyor mu?
Kaynak olarak başvurulan temel çalışmalar: TDV İslâm Ansiklopedisi – Oruç, TDV İslâm Ansiklopedisi – Nâfile ve Diyanet Din İşleri Yüksek Kurulu – Oruca ne zaman ve nasıl niyet edilir?.