Damla
New member
[HEADING=1]Queer Teori Nedir? Bir Mahalle Kütüphanesinde Başlayan Kimlik, Özgürlük ve Kendini Tanıma Hikâyesi[/HEADING]
1. BÖLÜM: HER ŞEY ESKİ BİR DEFTERLE BAŞLADI
Geçenlerde eski bir mahalle kütüphanesinin tozlu rafları arasında dolaşırken kapağında yalnızca “Ben Kimim?” yazan bir deftere rastladım. Defterin kime ait olduğunu bilmiyordum. İlk sayfasında, yıllar önce yazılmış kısa bir cümle vardı: “İnsan, kendisine öğretilen kişi olmak zorunda mı?”
Bu soruyu okuduğumda durup düşündüm. Çünkü hepimiz hayatımızın bir döneminde benzer sorularla karşılaşmıyor muyuz? Nasıl giyinmemiz gerektiği, kimden hoşlanmamızın beklendiği, nasıl davranırsak toplum tarafından kabul göreceğimiz… Daha çocukken önümüze görünmez kurallar konuluyor. Üstelik bu kuralların çoğunu kimsenin açıkça anlatmasına gerek kalmıyor. Ailemizden, okuldan, filmlerden, arkadaş çevremizden ve bazen de hiç tanımadığımız insanların bakışlarından öğreniyoruz.
Defteri kütüphanenin masasına bıraktığımda yanımda oturan Deniz, sayfaya göz attı.
“Biliyor musun,” dedi, “bu soru aslında queer teorinin de başlangıç noktalarından biri olabilir.”
Deniz, toplumsal cinsiyet üzerine çalışan, insanları dinlemeyi seven bir üniversite öğrencisiydi. Yanımızdaki masada oturan Mert ise şehir planlamasıyla ilgileniyordu. Sorunları çözmek için tablolar hazırlayan, olasılıkları karşılaştıran ve bir meseleye yaklaşmadan önce onun nasıl işlediğini anlamaya çalışan biriydi.
“Queer teori mi?” diye sordum. “Son zamanlarda bu ifadeyi sık duyuyorum ama tam olarak ne anlama geldiğini bilmiyorum.”
Mert gülümsedi. “Öyleyse önce sorunu tanımlayalım. İnsanların kimliklerini belirli kutulara yerleştiren kurallar nereden geliyor?”
Deniz hemen ekledi: “Bir de o kutuların içinde kendini rahat hissetmeyen insanlara ne olduğunu soralım.”
İşte hikâyemiz o gün başladı. Belki siz de bu sohbetin bir yerinde kendinize ait bir soru bulacaksınız.
2. BÖLÜM: QUEER TEORİ TAM OLARAK NEDİR?
Deniz, çantasından bir kitap çıkardı ve masanın üzerine koydu.
“Queer teori,” diye başladı, “cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim hakkında doğal, değişmez ve herkes için aynı kabul edilen düşünceleri sorgulayan eleştirel bir yaklaşımdır. İnsanların kimliklerini neden belirli kategoriler üzerinden tanımladığımızı ve bu kategorilerin toplumsal yaşamı nasıl şekillendirdiğini inceler.”
Mert kaşlarını kaldırdı.
“Yani insanların kim olduğunu belirlemeye çalışan bir teori değil, bu belirleme işinin nasıl gerçekleştiğini araştıran bir yaklaşım mı?”
“Büyük ölçüde öyle,” dedi Deniz. “Örneğin, bir toplumda erkeklerin güçlü, kadınların duygusal olması gerektiği düşüncesini ele alalım. Queer teori yalnızca bu beklentilerin doğru olup olmadığını sormaz. Bu beklentilerin nasıl ortaya çıktığını, kimler tarafından tekrarlandığını, hangi davranışları ödüllendirip hangilerini dışarıda bıraktığını da araştırır.”
Burada önemli bir ayrım var: Queer teori, bütün erkeklerin veya bütün kadınların aynı olduğunu savunmaz. Tam tersine, insanların cinsiyet kimlikleri, cinsel yönelimleri, davranışları ve yaşam deneyimleri bakımından birbirlerinden farklı olabileceğine dikkat çeker.
Bir insan kendisini kadın veya erkek olarak tanımlayabilir. Bir başkası kendisini ikili cinsiyet kategorilerinin dışında görebilir. Bazıları heteroseksüel, bazıları eşcinsel, biseksüel veya başka bir cinsel yönelime sahip olabilir. Queer sözcüğü, kimi insanlar tarafından bu çeşitliliği kapsayan bir kimlik olarak kullanılırken kimi insanlar tarafından daha geniş bir eleştirel duruşu ifade etmek için kullanılır. Herkesin bu sözcüğü kendisi için benimsemesi gerekmez.
Mert masadaki defteri gösterdi.
“Demek ki asıl mesele insanları yeni kutulara yerleştirmek değil, kutuların neden var olduğunu anlamak.”
Deniz başını salladı.
“Evet. Hatta bazen şu soruyu sormak bile yeterli olabilir: Bir insanın nasıl yaşaması gerektiğine kim karar veriyor?”
Bu sorunun kolay bir cevabı yoktu. Fakat o andan itibaren konuşmamız yalnızca bir kavramı açıklamaktan çıktı. Toplumun görünmez kurallarını birlikte keşfetmeye başladık.
3. BÖLÜM: TARİHİN İÇİNE YOLCULUK - BU SORULAR NEREDEN GELDİ?
Kütüphanenin arka bölümünde toplumsal hareketler üzerine hazırlanmış eski bir sergi bulunuyordu. Duvarlarda kadınların oy hakkı mücadelesinden işçi hareketlerine, sivil haklar hareketinden LGBTİ+ hakları için düzenlenen gösterilere kadar pek çok döneme ait fotoğraf vardı.
Mert sergideki tarihleri incelemeye başladı.
“Bir düşünceyi anlamak için ortaya çıktığı döneme bakmak gerekir,” dedi. “Queer teoriyi de tarihinden bağımsız değerlendiremeyiz.”
Gerçekten de queer teori bir anda ortaya çıkmadı. Feminist düşüncenin, eşcinsel hakları hareketlerinin, toplumsal cinsiyet araştırmalarının ve cinsellik üzerine yapılan eleştirel çalışmaların açtığı tartışmalardan beslendi.
Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında cinselliğin yalnızca kişisel bir mesele olmadığı; hukuk, tıp, eğitim, din, aile ve devlet gibi kurumlar tarafından da düzenlendiği daha yoğun biçimde tartışılmaya başlandı. 1969'da New York'taki Stonewall ayaklanması, LGBTİ+ tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olarak anılır. Stonewall tek başına bütün hareketi başlatmamış olsa da görünürlük ve hak mücadelesi açısından güçlü bir simgeye dönüştü.
1980'lerde HIV/AIDS krizi, LGBTİ+ topluluklarının maruz kaldığı ayrımcılığı ve devletlerin sağlık politikalarındaki eşitsizlikleri daha görünür hâle getirdi. Aktivistler yalnızca hastalığa karşı mücadele etmiyor, aynı zamanda toplumun bazı hayatları neden daha az değerli gördüğünü de sorguluyordu.
Queer teori, özellikle 1990'larda akademik bir alan olarak belirginleşti. Teresa de Lauretis'in 1990 yılında düzenlediği “Queer Theory” başlıklı konferans, terimin akademik tartışmalarda yaygınlaşmasında önemli bir rol oynadı. Eve Kosofsky Sedgwick'in Epistemology of the Closet adlı eseri ve Judith Butler'ın Gender Trouble kitabı, bu alanın temel tartışmalarını etkileyen çalışmalar arasında yer aldı.
Deniz, Butler'ın düşüncelerini anlatırken önemli bir noktaya dikkat çekti:
“Toplumsal cinsiyetin performatif olması, insanların sabah uyanıp hangi cinsiyeti oynayacaklarına özgürce karar verdikleri anlamına gelmez. Buradaki mesele, toplumsal cinsiyetin tekrar edilen davranışlar, normlar ve beklentiler aracılığıyla doğal ve değişmezmiş gibi görünmesidir.”
Örneğin bir çocuğa sürekli olarak “Erkekler ağlamaz” denildiğini düşünelim. Çocuk zamanla üzüntüsünü saklamayı öğrenebilir. Çevresi de bu davranışı erkekliğin doğal bir özelliği gibi değerlendirebilir. Oysa aynı davranışın sürekli öğretilmesi, onun biyolojik olarak kaçınılmaz olduğunu göstermez.
Mert bir süre sessiz kaldı.
“Yani tarih bize yalnızca geçmişte insanların nasıl yaşadığını değil, bugün normal kabul ettiğimiz şeylerin nasıl oluştuğunu da anlatıyor.”
“Kesinlikle,” dedi Deniz. “Geçmişte değişmiş olan toplumsal kuralların gelecekte de değişebileceğini anlamamıza yardım ediyor.”
Peki sizce bugün doğal kabul ettiğimiz hangi davranışlar, yüz yıl sonra insanlara şaşırtıcı gelecek?
4. BÖLÜM: MERT'İN PLANI, DENİZ'İN DİNLEYİŞİ
Kütüphanedeki sohbetimiz beklenmedik bir gelişmeyle farklı bir yöne ilerledi. Mahalledeki gençlik merkezi, herkesin katılabileceği bir tartışma günü düzenliyordu. Konumuz queer teori olacaktı. Ancak etkinliğin nasıl yapılacağı konusunda anlaşmazlık yaşadık.
Mert hemen bir plan hazırladı. Önce kavramların tanımlanmasını, ardından tarihsel gelişimin anlatılmasını, son olarak da günlük hayattan örneklerle tartışma yapılmasını önerdi. Katılımcıların sorularını toplayacağımız bir form da hazırlamıştı.
“İnsanlar konuya ilişkin temel bilgilere sahip olursa yanlış anlaşılmalar azalır,” dedi. “Tartışmayı belirli başlıklara ayırırsak kimse konudan kopmaz.”
Deniz ise başka bir noktaya dikkat çekti.
“Plan iyi, ama insanlar yalnızca bilgi dinlemeye gelmeyecek. Belki bazıları hayatında ilk kez kendisini rahatça ifade edebileceği bir ortam bulacak. Belki de geçmişte incitici deneyimler yaşamış olacaklar. Onlara konuşmak için zaman tanımalıyız.”
Mert itiraz etmedi ama etkinliğin süresinin sınırlı olduğunu hatırlattı.
1. BÖLÜM: HER ŞEY ESKİ BİR DEFTERLE BAŞLADI
Geçenlerde eski bir mahalle kütüphanesinin tozlu rafları arasında dolaşırken kapağında yalnızca “Ben Kimim?” yazan bir deftere rastladım. Defterin kime ait olduğunu bilmiyordum. İlk sayfasında, yıllar önce yazılmış kısa bir cümle vardı: “İnsan, kendisine öğretilen kişi olmak zorunda mı?”
Bu soruyu okuduğumda durup düşündüm. Çünkü hepimiz hayatımızın bir döneminde benzer sorularla karşılaşmıyor muyuz? Nasıl giyinmemiz gerektiği, kimden hoşlanmamızın beklendiği, nasıl davranırsak toplum tarafından kabul göreceğimiz… Daha çocukken önümüze görünmez kurallar konuluyor. Üstelik bu kuralların çoğunu kimsenin açıkça anlatmasına gerek kalmıyor. Ailemizden, okuldan, filmlerden, arkadaş çevremizden ve bazen de hiç tanımadığımız insanların bakışlarından öğreniyoruz.
Defteri kütüphanenin masasına bıraktığımda yanımda oturan Deniz, sayfaya göz attı.
“Biliyor musun,” dedi, “bu soru aslında queer teorinin de başlangıç noktalarından biri olabilir.”
Deniz, toplumsal cinsiyet üzerine çalışan, insanları dinlemeyi seven bir üniversite öğrencisiydi. Yanımızdaki masada oturan Mert ise şehir planlamasıyla ilgileniyordu. Sorunları çözmek için tablolar hazırlayan, olasılıkları karşılaştıran ve bir meseleye yaklaşmadan önce onun nasıl işlediğini anlamaya çalışan biriydi.
“Queer teori mi?” diye sordum. “Son zamanlarda bu ifadeyi sık duyuyorum ama tam olarak ne anlama geldiğini bilmiyorum.”
Mert gülümsedi. “Öyleyse önce sorunu tanımlayalım. İnsanların kimliklerini belirli kutulara yerleştiren kurallar nereden geliyor?”
Deniz hemen ekledi: “Bir de o kutuların içinde kendini rahat hissetmeyen insanlara ne olduğunu soralım.”
İşte hikâyemiz o gün başladı. Belki siz de bu sohbetin bir yerinde kendinize ait bir soru bulacaksınız.
2. BÖLÜM: QUEER TEORİ TAM OLARAK NEDİR?
Deniz, çantasından bir kitap çıkardı ve masanın üzerine koydu.
“Queer teori,” diye başladı, “cinsiyet, toplumsal cinsiyet ve cinsel yönelim hakkında doğal, değişmez ve herkes için aynı kabul edilen düşünceleri sorgulayan eleştirel bir yaklaşımdır. İnsanların kimliklerini neden belirli kategoriler üzerinden tanımladığımızı ve bu kategorilerin toplumsal yaşamı nasıl şekillendirdiğini inceler.”
Mert kaşlarını kaldırdı.
“Yani insanların kim olduğunu belirlemeye çalışan bir teori değil, bu belirleme işinin nasıl gerçekleştiğini araştıran bir yaklaşım mı?”
“Büyük ölçüde öyle,” dedi Deniz. “Örneğin, bir toplumda erkeklerin güçlü, kadınların duygusal olması gerektiği düşüncesini ele alalım. Queer teori yalnızca bu beklentilerin doğru olup olmadığını sormaz. Bu beklentilerin nasıl ortaya çıktığını, kimler tarafından tekrarlandığını, hangi davranışları ödüllendirip hangilerini dışarıda bıraktığını da araştırır.”
Burada önemli bir ayrım var: Queer teori, bütün erkeklerin veya bütün kadınların aynı olduğunu savunmaz. Tam tersine, insanların cinsiyet kimlikleri, cinsel yönelimleri, davranışları ve yaşam deneyimleri bakımından birbirlerinden farklı olabileceğine dikkat çeker.
Bir insan kendisini kadın veya erkek olarak tanımlayabilir. Bir başkası kendisini ikili cinsiyet kategorilerinin dışında görebilir. Bazıları heteroseksüel, bazıları eşcinsel, biseksüel veya başka bir cinsel yönelime sahip olabilir. Queer sözcüğü, kimi insanlar tarafından bu çeşitliliği kapsayan bir kimlik olarak kullanılırken kimi insanlar tarafından daha geniş bir eleştirel duruşu ifade etmek için kullanılır. Herkesin bu sözcüğü kendisi için benimsemesi gerekmez.
Mert masadaki defteri gösterdi.
“Demek ki asıl mesele insanları yeni kutulara yerleştirmek değil, kutuların neden var olduğunu anlamak.”
Deniz başını salladı.
“Evet. Hatta bazen şu soruyu sormak bile yeterli olabilir: Bir insanın nasıl yaşaması gerektiğine kim karar veriyor?”
Bu sorunun kolay bir cevabı yoktu. Fakat o andan itibaren konuşmamız yalnızca bir kavramı açıklamaktan çıktı. Toplumun görünmez kurallarını birlikte keşfetmeye başladık.
3. BÖLÜM: TARİHİN İÇİNE YOLCULUK - BU SORULAR NEREDEN GELDİ?
Kütüphanenin arka bölümünde toplumsal hareketler üzerine hazırlanmış eski bir sergi bulunuyordu. Duvarlarda kadınların oy hakkı mücadelesinden işçi hareketlerine, sivil haklar hareketinden LGBTİ+ hakları için düzenlenen gösterilere kadar pek çok döneme ait fotoğraf vardı.
Mert sergideki tarihleri incelemeye başladı.
“Bir düşünceyi anlamak için ortaya çıktığı döneme bakmak gerekir,” dedi. “Queer teoriyi de tarihinden bağımsız değerlendiremeyiz.”
Gerçekten de queer teori bir anda ortaya çıkmadı. Feminist düşüncenin, eşcinsel hakları hareketlerinin, toplumsal cinsiyet araştırmalarının ve cinsellik üzerine yapılan eleştirel çalışmaların açtığı tartışmalardan beslendi.
Özellikle 20. yüzyılın ikinci yarısında cinselliğin yalnızca kişisel bir mesele olmadığı; hukuk, tıp, eğitim, din, aile ve devlet gibi kurumlar tarafından da düzenlendiği daha yoğun biçimde tartışılmaya başlandı. 1969'da New York'taki Stonewall ayaklanması, LGBTİ+ tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olarak anılır. Stonewall tek başına bütün hareketi başlatmamış olsa da görünürlük ve hak mücadelesi açısından güçlü bir simgeye dönüştü.
1980'lerde HIV/AIDS krizi, LGBTİ+ topluluklarının maruz kaldığı ayrımcılığı ve devletlerin sağlık politikalarındaki eşitsizlikleri daha görünür hâle getirdi. Aktivistler yalnızca hastalığa karşı mücadele etmiyor, aynı zamanda toplumun bazı hayatları neden daha az değerli gördüğünü de sorguluyordu.
Queer teori, özellikle 1990'larda akademik bir alan olarak belirginleşti. Teresa de Lauretis'in 1990 yılında düzenlediği “Queer Theory” başlıklı konferans, terimin akademik tartışmalarda yaygınlaşmasında önemli bir rol oynadı. Eve Kosofsky Sedgwick'in Epistemology of the Closet adlı eseri ve Judith Butler'ın Gender Trouble kitabı, bu alanın temel tartışmalarını etkileyen çalışmalar arasında yer aldı.
Deniz, Butler'ın düşüncelerini anlatırken önemli bir noktaya dikkat çekti:
“Toplumsal cinsiyetin performatif olması, insanların sabah uyanıp hangi cinsiyeti oynayacaklarına özgürce karar verdikleri anlamına gelmez. Buradaki mesele, toplumsal cinsiyetin tekrar edilen davranışlar, normlar ve beklentiler aracılığıyla doğal ve değişmezmiş gibi görünmesidir.”
Örneğin bir çocuğa sürekli olarak “Erkekler ağlamaz” denildiğini düşünelim. Çocuk zamanla üzüntüsünü saklamayı öğrenebilir. Çevresi de bu davranışı erkekliğin doğal bir özelliği gibi değerlendirebilir. Oysa aynı davranışın sürekli öğretilmesi, onun biyolojik olarak kaçınılmaz olduğunu göstermez.
Mert bir süre sessiz kaldı.
“Yani tarih bize yalnızca geçmişte insanların nasıl yaşadığını değil, bugün normal kabul ettiğimiz şeylerin nasıl oluştuğunu da anlatıyor.”
“Kesinlikle,” dedi Deniz. “Geçmişte değişmiş olan toplumsal kuralların gelecekte de değişebileceğini anlamamıza yardım ediyor.”
Peki sizce bugün doğal kabul ettiğimiz hangi davranışlar, yüz yıl sonra insanlara şaşırtıcı gelecek?
4. BÖLÜM: MERT'İN PLANI, DENİZ'İN DİNLEYİŞİ
Kütüphanedeki sohbetimiz beklenmedik bir gelişmeyle farklı bir yöne ilerledi. Mahalledeki gençlik merkezi, herkesin katılabileceği bir tartışma günü düzenliyordu. Konumuz queer teori olacaktı. Ancak etkinliğin nasıl yapılacağı konusunda anlaşmazlık yaşadık.
Mert hemen bir plan hazırladı. Önce kavramların tanımlanmasını, ardından tarihsel gelişimin anlatılmasını, son olarak da günlük hayattan örneklerle tartışma yapılmasını önerdi. Katılımcıların sorularını toplayacağımız bir form da hazırlamıştı.
“İnsanlar konuya ilişkin temel bilgilere sahip olursa yanlış anlaşılmalar azalır,” dedi. “Tartışmayı belirli başlıklara ayırırsak kimse konudan kopmaz.”
Deniz ise başka bir noktaya dikkat çekti.
“Plan iyi, ama insanlar yalnızca bilgi dinlemeye gelmeyecek. Belki bazıları hayatında ilk kez kendisini rahatça ifade edebileceği bir ortam bulacak. Belki de geçmişte incitici deneyimler yaşamış olacaklar. Onlara konuşmak için zaman tanımalıyız.”
Mert itiraz etmedi ama etkinliğin süresinin sınırlı olduğunu hatırlattı.